Sự kiện

PGS.TS Nguyễn Thị Hiền: "UNESCO vinh danh không chỉ riêng lên đồng mà là cả hệ thống Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ"

03 Tháng Tư 2017          137 lượt xem

Ngày 1 tháng 12 năm 2016, tại phiên họp Uỷ ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 11 của UNESCO diễn ra tại thành phố Addis Ababa, nước Cộng hòa dân chủ Liên bang Ethiopia, di sản “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” đã chính thức được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là niềm tự hào lớn lao của mỗi người con đất Việt bởi tín ngưỡng dân gian này đã có hàng trăm năm nay, như một “bảo tàng sống” lữu giữ lịch sử, di sản và bản sắc văn hóa của dân tộc

Chúng tôi đã có buổi trao đổi ngắn với PGS. TS Nguyễn Thị Hiền - Phó viện trưởng Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam, một trong những thành viên của đoàn Việt Nam tham dự phiên họp Uỷ ban Liên Chính phủ về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể lần thứ 11 của UNESCO diễn ra tại thành phố Addis Ababa, nước Cộng hòa dân chủ Liên bang Ethiopia về di sản “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”.

- Thưa PGS, xin bà cho biết để một di sản văn hóa được UNESCO công nhận thì cần phải có những tiêu chí gì?

+ Các tiêu chí để UNESCO công nhận di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể là không như nhau. Đối với di sản văn hóa vật thể tiêu chí đầu tiên là tính nổi bật toàn cầu. Đối với di sản văn hóa phi vật thể thì có điểm khác, quan trọng là ý nghĩa của di sản đối với cộng động.  

Một di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO vinh danh phải đảm bảo 5 tiêu chí có yếu tố liên quan đến cộng đồng. Tiêu chí thứ nhất là di sản đó được cộng đồng công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của họ, có nghĩa di sản này phải được sáng tạo, thực hành, trao  truyền trong cộng đồng trong nhiều năm, di sản phải đảm bảo sự kế tục, thể hiện bản sắc của cộng đồng. Tiêu chí thứ 2 là việc ghi danh đóng góp như thế nào vào tầm nhìn của di sản văn hóa phi vật thể và nâng cao nhận thức nói chung và của cộng đồng nói riêng về tầm quan trọng của di sản ở cấp độ địa phương, quốc gia và quốc tế. Đồng thời di sản này phải đảm bảo tính đa dạng văn hóa, sự đối thoại giữa các cộng đồng. Tiêu chí thứ 3 là các biện pháp đưa ra bảo tồn di sản phải có sự tham gia rộng rãi của cộng đồng, phải đảm bảo ý nghĩa của di sản đối với cộng đồng. Tiêu chí thứ 4 liên quan đến hồ sơ các quốc gia đệ trình lên UNESCO cũng phải có sự đồng thuận của cộng đồng, cộng đồng tham gia vào quá trình xây dựng hồ sơ chứ không riêng các chuyên gia, các nhà quản lý. Tiêu chí thứ 5 là di sản đó có được các quốc gia thành viên đưa vào danh mục kiểm kê hay không, và danh mục kiểm kê này cũng có sự tham dự rộng rãi của cộng đồng cùng các nhà nghiên cứu lập lên. Như vậy cả 5 tiêu chí với UNESCO đều có sự tham gia của cộng đồng. Đây là điểm khác biệt đối với các tiêu chí của di sản văn hóa vật thể. 

- Có tới 10 công trình về Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, trong đó có hai cuốn sách bằng tiếng Anh xuất bản ở Mỹ, theo bà vì sao di sản này lại có sức lôi cuốn đến vậy?

+ Chúng ta biết rằng “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” bao gồm nhiều loại hình khác nhau như lễ hội, tham gia nghi lễ, và hình thức thực hành cơ bản nhất là diễn xướng lên đồng. Từ thời kỳ những năm 70, khi “lên đồng” bị cho rằng là mê tín dị đoan, bị cấm đoán, thì người thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu vẫn âm thầm thực hiện, đến nay, chúng ta có thể thấy rằng việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu có sức lôi cuốn kỳ lạ với đông người tham gia.

Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu có sức lôi cuốn kỳ lạ với đông người tham gia như vậy dưa vào nhiều yếu tố. Thứ nhất, việc thực hành tín ngưỡng dân gian, tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt không hạn chế người tham gia, không kể tuổi tác, nghề nghiệp, thành phần. Thứ hai, việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu rất đa dạng, có nhiều người quan tâm, âm nhạc Chầu văn rất hay, rất hấp dẫn. Có người lại thấy vui khi tham dự những nghi lễ hầu đồng, khi cộng đồng cùng chia sẻ đức tin vào thờ mẫu. Có những người dù không phải là tín đồ những vẫn đi lễ, tham dự các buổi lên đồng. Vì nhiều yếu tố như vậy nên việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu đã thu hút rất đông người tham gia. 

- Có nhiều thông tin cho rằng việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại sẽ cổ xúy cho hoạt động mê tín dị đoan, về vấn đề này PGS có ý kiến như thế nào?

+ Như chúng ta đã biết, thực hành tín ngưỡng thờ mẫu Tam phủ của người Việt được vinh danh trong danh sách các di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Chúng ta phải hiểu rất rõ UNESCO vinh danh không chỉ riêng lên đồng mà là cả hệ thống thực hành tín ngưỡng Thờ Mẫu tam phủ, bao gồm rất nhiều loại hình như: các lễ hội dân gian, tiệc thánh, tiệc mẫu, hoạt động tín ngưỡng của người dân, việc hành hương của các bản hội, các nghi lễ tế lễ trong việc thờ mẫu, hát văn…

Bản chất của lên đồng chỉ là một hiện tượng, một hình thức nghi lễ thể hiện vào hệ thống tín ngưỡng tôn thờ các Mẫu, các thánh, và nghi lễ lên đồng được coi là một trong những loại hình saman giáo trên thế giới. Saman giáo tồn tại ở nhiều nơi trên thế giới như ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc, Indonesia, Malaysia, hay ở các vùng Trung Á, Siberi, Brazil, Mexico, các tộc người ở châu Phi. Ở Việt Nam có rất nhiều hiện tượng saman giáo như “nghi lễ mỡi” của người Mường, “nghi lễ nhảy lửa” của người Dao, “nghi lễ then” (chứ không phải là hát then).. - Là người vừa trúng cử vào Ban Thẩm định (Evaluation Body) Di sản Văn hóa phi vật thể của UNESCO và với vị trí hiện nay, bà sẽ hỗ trợ được gì cho các hồ sơ Di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam khi đệ trình UNESCO?

+ Trúng cử vào Ủy ban Thẩm định của UNESCO không chỉ là niềm vui của riêng tôi, mà đây là nghĩa vụ, trách nhiệm của tôi đối với quốc gia khi được Bộ VHTTDL và Bộ Ngoại giao đề cử.

Với tư cách là một chuyên gia về lĩnh vực di sản, một thành viên của Ủy ban Thẩm định hồ sơ của UNESCO thì trước hết tôi phải thực hiện đúng nguyên tắc mà công ước 2003 về di sản văn hóa phi vật thể đề ra đó là các thành viên thẩm định hồ sơ phải công tâm, không thiên vị cho bất kể quốc gia thành viên nào. Hiện tại đã có 171 nước phê chuẩn công ước UNESCO, các nước này được quyền đệ trình hồ sơ cho UNESCO để xét duyệt.

Hàng năm UNESCO chỉ xét 50 hồ sơ đề cử. Là thành viên của Ban Thẩm định, tôi phải thẩm định cả 50 hồ sơ, các hồ sơ sẽ nhận được các nhận xét của 12 chuyên gia và có những báo cáo tổng kết xem hồ sơ có được vinh danh hay không. Riêng đối với các hồ sơ của Việt Nam, theo điều lệ của công ước 2003, tôi không được phép trực tiếp chấm hồ sơ này. Tuy nhiên, tôi cũng sẽ nắm được tình hình hồ sơ Việt Nam đã đi đến đâu, quy trình ra sao và có quyền báo với các bộ phận liên quan của Việt Nam như Bộ VHTTDL, Ủy ban UNESCO của Việt Nam. Một lợi thế nữa là khi tham gia ban Thẩm định với tư cách chuyên gia (nhiệm kỳ 4 năm) tôi nắm rất chắc về các thông lệ của UNESCO cũng như công ước 2003, tôi có thể học hỏi kinh nghiệm làm hồ sơ của các nước để tư vấn cho Việt Nam trong việc xây dựng hồ sơ đệ trình lên UNESCO tốt hơn trong tương lai.     

- PGS có thể bật mí, tiếp theo Việt Nam sẽ đệ trình hồ sơ di sản nào lên UNESCO?

+ Chúng ta đã biết các hồ sơ Việt Nam xây dựng trình UNESCO được thủ tướng Chính phủ thông qua. Trong danh sách, Bộ VHTTDL đang triển khai xây dựng hồ sơ về “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” và dự kiến sẽ trình UNESCO tháng 3/2017 để xét vào 2018. Năm nay, Việt Nam sẽ có 02 hồ sơ được UNESCO xét duyệt và sẽ công bố vào cuộc họp Ủy Ban Liên Chính phủ tại Hàn Quốc vào tháng 12/2017, đó là hồ sơ “Nghệ thuật Bài Chòi ở miền Trung, Việt Nam” và hồ sơ “Hát xoan Phú Thọ, Việt Nam”.

Chúng ta đã biết di sản Hát Xoan Phú Thọ đã được UNESCO đưa vào danh mục các di sản cần được bảo vệ khẩn cấp năm 2011. Trong thời gian vừa qua, UBND tỉnh Phú Thọ cũng như cộng đồng đã nỗ lực thực hiện các biện pháp bảo vệ và hát xoan hiện nay đã được khôi phục và trình diễn không chỉ trong 04 làng hát xoan cổ mà còn được trình diễn rộng rãi trong các Câu lạc bộ, được truyền dạy trong nhà trường. Bên cạnh đó, các cấp chính quyền tỉnh Phú Thọ và cộng đồng người dân cho rằng hát xoan xứng đáng được UNESCO vinh danh trong danh sách các di sản văn hóa phi vật thể dại diện của nhân loại. Vì vậy, năm 2016, Phú Thọ đã hợp tác với các chuyên gia xây dựng hồ sơ hát xoan đệ trình UNESCO để chuyển từ danh sách các di sản khẩn cấp sang các di sản đại diện của nhân loại. Năm 2015, cuộc họp Ủy ban Liên Chính phủ ở Namibia, Việt Nam đã đề nghị Ủy ban Liên Chính phủ cho phép được chuyển hát Xoan khỏi danh sách khẩn cấp và xây dựng hát Xoan trong danh sách di sản phi vật thể đại diện của nhân loại và nhận được sự đồng ý. Đây là một việc chưa có tiền lệ trước đây. Vì thế năm 2017, Việt Nam có 02 hồ sơ được Ủy ban Liên Chính phủ UNESCO xem xét./.

Nguồn: Cinet.vn

ẤN PHẨM

Giới thiệu ấn phẩm sách và tạp chí hàng năm

Thông tin website

TRANG TIN ĐIỆN TỬ VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM
+ Cơ quan chủ quản: Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam.
+ Giấy phép số 91/GP-TTĐT do Cục Phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử Bộ Thông tin và Truyền thông cấp ngày 09/07/2015
+ Người chịu trách nhiệm chính: PGS.TS. Từ Thị Loan.

Địa chỉ: 32 phố Hào Nam - quận Đống Đa - Hà Nội.
Điện thoại: (84-4) 38569162 - (84-4) 35111095.     Fax: (84-4) 35116415.
Email: info@vicas.org.vn
Website: http://vicas.org.vn

Ghi rõ nguồn "VICAS" khi phát hành lại thông tin từ website này.